Phân Tích: Rủi Ro Vận Hành Cao Tốc Bắc-Nam Do Chậm Trễ Nghiêm Trọng Hệ Thống ITS

Dự án trọng điểm quốc gia Cao tốc Bắc-Nam phía Đông giai đoạn 2017-2020 đang đối mặt với một thách thức nghiêm trọng, có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả vận hành và an toàn giao thông sau khi hoàn thành. Theo báo cáo mới nhất của Bộ Giao thông Vận tải (GTVT), tiến độ triển khai Hệ thống Giao thông Thông minh (ITS) cho 8 dự án thành phần đang ở mức "rất chậm", dấy lên lo ngại về một tuyến cao tốc hiện đại nhưng thiếu đi "bộ não" điều hành trung tâm.

Nguyên Nhân Cốt Lõi Của Sự Chậm Trễ

Sự đình trệ trong việc lắp đặt hệ thống ITS không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố phức tạp. Thứ nhất, vướng mắc trong thủ tục thu xếp vốn là rào cản lớn nhất, khiến cho việc giải ngân và triển khai các gói thầu công nghệ cao bị đình trệ. Thứ hai, tính phức tạp về kỹ thuật của hệ thống ITS đòi hỏi các tiêu chuẩn và yêu cầu rất cao, từ việc lựa chọn công nghệ, thiết kế đồng bộ cho toàn tuyến đến việc đảm bảo khả năng tương thích và mở rộng trong tương lai. Quá trình này kéo dài hơn nhiều so với dự kiến.

Cuối cùng, khó khăn trong công tác lựa chọn nhà thầu đủ năng lực và kinh nghiệm cũng là một yếu tố quan trọng. Việc tìm kiếm các đơn vị có thể đáp ứng đồng thời cả yêu cầu kỹ thuật khắt khe và các quy định đấu thầu phức tạp của Việt Nam đã tạo ra một nút thắt cổ chai trong quá trình triển khai dự án.

Hệ Quả và Rủi Ro Chiến Lược

Việc một tuyến cao tốc hiện đại được đưa vào khai thác mà không có hệ thống ITS đồng bộ sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Trước hết, đó là sự suy giảm hiệu quả vận hành. Thiếu ITS, việc điều tiết giao thông, giám sát lưu lượng, xử lý sự cố và thu phí không dừng sẽ trở nên rời rạc, thủ công và kém hiệu quả. Điều này đi ngược lại với mục tiêu xây dựng một hệ thống giao thông hiện đại, thông suốt.

Nghiêm trọng hơn là rủi ro về an toàn giao thông. Hệ thống ITS đóng vai trò then chốt trong việc cảnh báo sớm các nguy cơ (tai nạn, thời tiết xấu, vật cản), điều phối cứu hộ và cung cấp thông tin cho người lái. Sự thiếu vắng của nó sẽ khiến các tuyến cao tốc vận hành trong tình trạng "mù thông tin", tiềm ẩn nguy cơ tai nạn cao. Việc xây dựng kết cấu thép cho các hạng mục hạ tầng vững chắc là cần thiết, nhưng phần "hồn" là hệ thống điều hành thông minh cũng quan trọng không kém.

Giải Pháp Cấp Bách và Triển Vọng

Trước tình hình này, Bộ GTVT đang đứng trước áp lực phải có những hành động quyết liệt. Các chỉ đạo yêu cầu Ban Quản lý dự án và các đơn vị liên quan phải khẩn trương tháo gỡ các vướng mắc về vốn và thủ tục đã được đưa ra. Tuy nhiên, để giải quyết triệt để, cần có một cơ chế đặc thù, linh hoạt hơn cho các gói thầu công nghệ cao, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp cận các nhà thầu và công nghệ hàng đầu.

Nếu không có sự đột phá trong chỉ đạo và thực thi, viễn cảnh các đoạn tuyến cao tốc Bắc-Nam phải vận hành tạm thời không có hệ thống ITS là hoàn toàn có thể xảy ra, ảnh hưởng không nhỏ đến lợi ích kinh tế - xã hội mà dự án được kỳ vọng mang lại.

Nguồn: Phân tích tổng hợp từ báo cáo của Bộ Giao thông Vận tải và các nguồn tin liên quan, ngày 08/08/2025.